Maarif Modeli Sosyal Bilgiler 5. Sınıf Ders Kitabına Edebi Ürünlerin Yansıması
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.18099547Anahtar Kelimeler:
Maarif Modeli, sosyal bilgiler, 5. sınıf, ders kitabı, edebi ürünlerÖzet
Bu çalışmanın amacı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli doğrultusunda hazırlanan Sosyal Bilgiler 5. sınıf ders kitaplarında edebi ürünlerin kullanım durumunu incelemektir. Araştırmada, nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup veriler dokümanlar analiz edilerek elde edilmiştir. Bu kapsamda, 5. sınıf düzeyine ait birinci ve ikinci dönem Sosyal Bilgiler ders kitapları ayrı ayrı temin edilmiş ve belirlenen 38 edebi tür çerçevesinde sistematik olarak analiz edilmiştir. Analiz sonucunda, ders kitaplarında en sık kullanılan edebi türün makale olduğu belirlenmiştir. Bunun yanı sıra hikâye, deyim, atasözü, anı, röportaj ve söylev gibi edebi türlerin de görece yoğun biçimde kullanıldığı tespit edilmiştir. Buna karşılık biyografi ve bilmece türlerinin ders kitaplarında sınırlı düzeyde yer aldığı görülmüştür. Elde edilen bulgular, Sosyal Bilgiler 5. sınıf ders kitaplarında çeşitli edebi türlerin yer aldığını göstermekte; ancak bu türlerin sınıf düzeyi bağlamında ele alınmasının yararlı olabileceğine işaret etmektedir. Bu bağlamda, öğrencilerin bilişsel ve duyuşsal gelişim özellikleri dikkate alınarak şiir, türkü ve benzeri edebi türlerin ders kitaplarında daha işlevsel biçimde kullanılmasının öğretim sürecine katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.
Referanslar
Akbaba, B. (2013). Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu: Sosyal bilgiler (s. 17). Ankara: PegemA Yayıncılık.
Akkuş, Z. (2007). Tarih öğretiminde edebî ürünlerin kullanımının öğrenci başarısına etkisi (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Erzurum.
Akyol, Y. (2011). İlköğretim 7. sınıf sosyal bilgiler dersinde “Türk tarihinde yolculuk” ünitesinin çocuk edebiyatı ile ilişkilendirilmesinin öğrencilerin empati becerilerine (eğilimlerine) etkisi (Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Manisa.
Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231–274.
Beldağ, A., & Aktaş, E. (2016). Using literary texts to teach social studies: A qualitative study. Erzincan University Journal of Education Faculty, 18(2), 953–981.
Bilgili, A. S. (Ed.). (2019). Sosyal bilgilerin temelleri (s. 4). Ankara: Pegem Akademi.
Bölücek, B. (2008). Sosyal bilgiler öğretiminde türkülerden yararlanmanın öğrencilerin akademik başarısına etkisi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü). Ankara.
Cantürk, A., & Yeşiltaş, E. (2022). Sosyal bilgiler eğitiminde hatırat kullanımına ilişkin öğretmen görüşleri. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (BAİBÜEFD), 22(4), 1338–1363.
Creswell, J. W. (2017). Eğitim araştırmaları: Nicel ve nitel araştırmanın planlanması, yürütülmesi ve değerlendirilmesi (H. Ekşi, Çev. Ed.). İstanbul: Edam Yayınları.
Çalık, M., & Sözbilir, M. (2014). Parameters of content analysis. Education and Science, 33–38.
Çiçek, N. (2023). Sınıf öğretmenlerinin sosyal bilgiler dersinde edebi ürün ve şarkı kullanımına ilişkin değerlendirmeleri (Yüksek lisans tezi, Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Kırşehir.
Çifçi, T. (2011). Sosyal bilgiler öğretiminde tarihi romanların kullanımının öğrencilerin akademik başarısı üzerine etkisi (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü). Ankara.
Değirmenci Toraman, K. (2018). Sözlü ve yazılı edebi ürünlerin sosyal bilgiler dersi öğretiminde akademik başarı, tutum ve kalıcılığa etkisi (Yüksek lisans tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü). Bolu.
Değirmenci Toraman, K. D., & Memişoğlu, H. (2022). Sosyal bilgiler ders kitaplarındaki edebi ürün ve görsellerin değerler eğitimi açısından incelenmesi. International Journal of Social Sciences and Education Research, 8(2), 198–217.
Demeuse, M., & Strauven, C. (2016). Eğitimde program geliştirme: Politik kararlardan uygulamaya (Y. Budak, Çev.). Ankara: Pegem Akademi.
Demir, B. (2020). Evaluation of social studies teaching textbooks. International Journal of Learning and Teaching, 12(1), 17–29.
Demir, R. (2021). Çocuk Youtuberlar ve paylaştıkları videolar üzerine bir döküman analizi (Yüksek lisans tezi, Uşak Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü). https://doi.org/10.47423/turkishstudies.47390
Demir, S. B. (2011). Sosyal bilgiler öğretim programına göre tasarlanmış hikâyelerin etkililiği (Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü). İstanbul.
Demirci, M. (2022). Sosyal bilgiler ders kitaplarında verilen edebi ürünlerin öğretmen görüşlerine göre incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). İstanbul.
Er, H., & Şahin, M. (2012). Sosyal bilgiler dersinde biyografi kullanımına yönelik öğretmen görüşleri. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(1), 75–96.
Erdoğan, N. (2007). İlköğretim sosyal bilgiler dersi tarih konularının öğretiminde resimlendirilmiş öykülerin tarihsel düşünme becerilerinin gelişimine etkisi (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü). İstanbul.
Eryılmaz, Ö., & Çengelci Köse, T. (2018). Sosyal bilgilerde edebi ürünler ve değerler eğitimi: Küçük Prens örneği. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(1), 65–79.
Fredericks, A. D. (2007). Much more social studies through children’s literature: A collaborative approach. CT: Teacher Ideas Press.
George, M. A., & Stix, A. (2000). Using multilevel young adult literature in middle school American studies. The Social Studies, 91(1), 25–31. http://www.tandfonline.com
Hali, S. (2014). Tarih öğretimi ve ders kitapları. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 2014(3).
Jayarajah, K., Saat, R. M., & Rauf, R. A. A. (2014). A review of science, technology, engineering & mathematics (STEM) education research from 1999–2013: A Malaysian perspective. Eurasia Journal of Mathematics, Science & Technology Education, 10(3), 155–163. https://doi.org/10.12973/eurasia.2014.1100a
Kalaycı, N., & Baysal, S. B. (2020). Sosyal bilgiler öğretim programlarının karşılaştırmalı analizi (2005–2017–2018). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 106–129.
Kapan, A. (2019). 6. sınıf sosyal bilgiler ders kitabında önerilen edebi ürünlerin öğrenme alanlarında yer alan değerler açısından incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Tokat).
Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62–80.
Kayalı, F. (2023). Sosyal bilgiler öğretiminde menkıbe kullanımının öğrencilerin akademik başarılarına ve derse karşı tutumlarına etkisi (Yüksek lisans tezi, Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kastamonu).
Kaymakcı, S. (2013). Sosyal bilgiler ders kitaplarında sözlü ve yazılı edebî türlerin kullanım durumu. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi(20), 230–255.
Keskin, S. (2008). Romanlarla tarih eğitimi ve öğretimi (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya).
Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170–189.
Kıroğlu, K. (2006). Yeni ilköğretim programları (1-5. sınıflar). Pegem.
Kurtdede-Fidan, N. (2016). Sosyal bilgiler eğitimi ve sosyoloji. R. Turan & T. Yıldırım (Eds.), Sosyal bilgilerin temelleri (ss. 165–182). Anı Yayıncılık.
Krey, D. M. (1998). Children's literature in social studies: Teaching to the standards (NCSS Bulletin No. 95). National Council for the Social Studies. https://eric.ed.gov/?id=ED429022
MEB. (2018). 2018 Sosyal bilgiler dersi öğretim programı. MEB Yayınları.
MEB. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar): Türkiye yüzyılı maarif modeli. MEB Yayınları.
Mengi, N. (2005). Bir edebi tür olarak deneme ve Türk edebiyatındaki yeri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (ss. 353–368).
Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan, Ed.). Nobel Yayın Dağıtım.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin
Mofoluwawo, E. O. (2023). Social studies education: A veritable tool for achieving value reorientation and sustainable development in Nigeria. International Journal of Learning and Development, 13(2), 59–69. https://doi.org/10.5296/ijld.v13i2.21021
Mutluay, R. (1977). 100 soruda edebiyat bilgileri. Gerçek Yayınevi.
Ocak, G. (2019). Bilimsel araştırmalarda kullanılan veri toplama yolları. G. Ocak (Ed.), Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (1. baskı, s. 218–268). Pegem Akademi.
Ortaöğretim Genel Müdürlüğü [OGM]. (2023). Öğretim programı okuryazarlığı öğretmen rehber kitabı (Türk Dili ve Edebiyatı, tarih, coğrafya, felsefe derslerine ait örnekler ve ders planı ile) (H. Nasırcı, R. Kahramanoğlu & M. Kandırmaz, Eds.). MEB Ortaöğretim Genel Müdürlüğü. https://ogmmateryal.eba.gov.tr/kitap/ogretim-programi-okuryazarligisosyal/index.html#p=3
Oruç, Ş. (2009). Sosyal bilgiler 6. sınıf ders kitaplarında edebi ürünler. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(2), 9–24.
Oruç, Ş., & Erdem, R. (2010). Sosyal bilgiler öğretiminde biyografi kullanımının öğrencilerin sosyal bilgiler dersine ilişkin tutumlarına etkisi. Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 30, 215–229.
Özen, F., & Hendekçi, E. A. (2016). Türkiye’de eğitim denetimi alanında 2005–2015 yılları arasında yayımlanan makale ve tezlerin betimsel analizi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 6(11), 619–650.
Özensoy, A. U. (2022). Sosyal bilgilerin öğretiminde seyahatnamelerin kullanılması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 21(81), 43–60.
Özkan, U. B. (2019). Eğitim bilimleri araştırmaları için döküman inceleme yöntemi. Pegem Akademi.
Öztürk, C. (2007). Sosyal bilgiler: Toplumsal yaşama disiplinler arası bir yaklaşım. C. Öztürk (Ed.), Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi: Yapılandırmacı bir yaklaşım (ss. 21–50). PegemA Yayıncılık.
Öztürk, C., & Deveci, H. (2011). Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programlarının değerlendirilmesi. C. Öztürk (Ed.), Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programları (ss. 1-40). Pegem Akademi.
Öztürk, C., & Dilek, D. (2005). Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretim programları. C. Öztürk & D. Dilek (Eds.), Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi (ss. 53-96). PegemA Yayıncılık.
Öztürk, C., & Otluoğlu, R. (2002). Sosyal bilgiler öğretiminde yazılı edebiyat ürünlerini ders aracı olarak kullanmanın duyuşsal davranış özelliklerini kazanmaya etkisi. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(15), 173-182.
Öztürk, C., & Otluoğlu, R. (2011). Sosyal bilgiler öğretiminde edebi ürünler ve yazılı materyaller (4. baskı). Pegem Akademi Yayınevi.
Öztürk, C., Coşkun Keskin, S., & Otluoğlu, R. (2014). Sosyal bilgiler öğretiminde edebi ürünler ve yazılı materyaller (ss. 127-130). Pegem Akademi.
Reynolds, K. (2011). Why research children’s literature. M. O. Grenby & K. Reynolds (Eds.), Children’s literature studies: A research handbook (ss. 1-7). Palgrave Macmillan.
Ross, E. W. (2016). The struggle for the social studies curriculum. Wayne Ross.
Safran, M. (2008). Sosyal bilgiler öğretimine bakış. B. Tay & A. Öcal (Eds.), Özel öğretim yöntemleriyle sosyal bilgiler öğretimi (ss. 1-17). Pegem Akademi.
Savage, M. K., & Savage, T. V. (1993). Children's literature in middle school social studies. The Social Studies, 84(1), 32–36. https://doi.org/10.1080/00377996.1993.9956244
Sevinç, A. (2018). 5. sosyal bilgiler dersinde yazılı edebi ürün kullanımına yönelik öğretmen ve öğrenci görüşleri (Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
Sığrı, Ü. (2021). Nitel araştırma yöntemleri (s. 584). Beta Yayıncılık.
Sidekli, S., Tangülü, Z., & Yangın, S. (2013). Sosyal bilgiler öğretimi: Öğretmenim bana hikaye anlatır mısın? Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(4), 311-323.
Sönmez, V. (2005). Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler öğretimi öğretmen kılavuzu. Anı Yayıncılık.
Şam, E. A., & İskender-Kılıç, P. (2011). Tarihsel romanın eğitimsel işlevi üzerine bir çalışma: “Diriliş” romanı örneği. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi.
Şimşek, A. (2004). İlköğretim okulu sosyal bilgiler dersi tarih konularının öğretiminde hikâye anlatım yönteminin etkililiği. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 2 (4), 495- 509.
Tarman, B., & Kuran, B. (2015). Examination of the cognitive level of questions in social studies textbooks and the views of teachers based on Bloom Taxonomy. Educational Sciences: Theory & Practice, 15(1), 213-222.
Türk Dil Kurumu [TDK]. (2025, Nisan 10). Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr
Turan, R. (2016). Milli tarih’ten sosyal bilgiler’e Türkiye’de ilköğretim düzeyinde tarih öğretimi. The Journal of Academic Social Science Studies, 49, 257-278.
Turan, R. (2019). 2018 sosyal bilgiler programının disiplinlerarası yapısının incelenmesi. Journal of Innovative Research in Social Studies, 2(2), 166-190.
Ünlü, İ. (2016). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin ders materyali olarak edebi ürün kullanımına yönelik görüşleri. International Journal of Eurasia Social Sciences, 7(7), 120-136.
Yeşilbursa, C., & Sabancı, O. (2015). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sosyal bilgiler öğretiminde edebi ürünlerin kullanımına yönelik görüşleri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36, 19-33.
Yıldırım, A. Y., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (ss. 448). Seçkin Yayınevi.
Yıldırım, M. (2017). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin derslerinde edebi ürün kullanma durumları (Erzurum örneği) [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü].
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 International Journal of Progressive Studies in Education (ijopse)

Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
